Στην οικονομία της προσοχής, το ζητούμενο δεν είναι να νιώθεις καλύτερα ή να καταλαβαίνεις περισσότερα, αλλά να μην αποσυνδεθείς ποτέ.
Οι πλατφόρμες δεν προσπαθούν να μας κάνουν ευτυχισμένους, ούτε ενημερωμένους, ούτε καν ικανοποιημένους, κάνουν τα πάντα να μας κρατήσουν απασχολημένους, όχι με την παλιά έννοια της ενασχόλησης, αλλά με μια πιο ύπουλη, σχεδόν υπνωτική μορφή απασχόλησης: να μην προλαβαίνουμε να βαρεθούμε, να μη μένουμε ποτέ μόνοι με τη σκέψη μας, να μην υπάρχει κενό, γιατί το κενό είναι επικίνδυνο. Εκεί γεννιούνται οι ερωτήσεις.
Οι πλατφόρμες δε χρειάζεται να σε πείσουν για κάτι, δε χρειάζεται να σε αλλάξουν. Αρκεί να σε κρατήσουν εκεί για λίγο ακόμη. Ένα scroll, ένα βίντεο, ένα notification ακόμη. Η επιτυχία τους δεν μετριέται στο τι έμαθες, αλλά στο πόση ώρα έμεινες και αυτή η ώρα δεν είναι ουδέτερη. Είναι χρόνος ζωής που γεμίζει χωρίς να αφήνει ίχνος. Το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι το περιεχόμενο συχνά είναι ρηχό, αλλά ότι είναι ατελείωτο. Δεν έχει τέλος, δεν έχει κορύφωση, δεν έχει παύση. Δεν σε αφήνει να φύγεις με την αίσθηση ότι “τελείωσε κάτι”. Κάθε βίντεο είναι πρόλογος για το επόμενο, κάθε ανάρτηση υπόσχεται ότι η επόμενη ίσως αξίζει περισσότερο.
Οι πλατφόρμες έχουν καταλάβει κάτι θεμελιώδες για τον άνθρωπο: δεν αντέχει την αδράνεια. Η αμηχανία του “δεν κάνω τίποτα” είναι σχεδόν αφόρητη και εκεί πατούν. Σου προσφέρουν κάτι πάντα πρόχειρο, πάντα διαθέσιμο, πάντα “αρκετό” για να μη χρειαστείς κάτι βαθύτερο. Το feed για να σε κρατήσει σε μια σταθερή, χαμηλής έντασης διέγερση. Ούτε πολύ χαρά, ούτε πολύ θλίψη. Λίγο θυμό, λίγο χιούμορ, λίγη αγανάκτηση, λίγο θαυμασμό. Συναισθήματα σε μικρές δόσεις, ώστε να μην κουράζεσαι, αλλά να συνεχίζεις. Είναι η ψυχολογική εκδοχή του junk food: δεν σε χορταίνει, αλλά σε κάνει να τρως κι άλλο.
Η απασχόληση αντικαθιστά τη συμμετοχή, δε ζεις τα πράγματα, τα παρακολουθείς, δε διαφωνείς, αντιδράς, δε σκέφτεσαι, συμφωνείς ή εξοργίζεσαι μέσα σε δύο δευτερόλεπτα. Η πολυπλοκότητα δεν χωρά σε πλατφόρμα που μετρά επιτυχία με likes και retention. Η σκέψη θέλει χρόνο και ο χρόνος είναι ο εχθρός του αλγορίθμου. Οι πλατφόρμες δεν μας αποβλακώνουν επειδή μας δίνουν “χαζό” περιεχόμενο. Μας αποδυναμώνουν επειδή μας εκπαιδεύουν σε μια μόνιμη κατάσταση διάσπασης. Να μην επιμένουμε.Όλα είναι γρήγορα, αντικαταστάσιμα, αναλώσιμα. Ακόμη και οι απόψεις κι οι σχέσεις.
Η πιο μεγάλη τους επιτυχία είναι ότι δεν τις νιώθουμε ως καταναγκασμό, αλλά ως επιλογή. “Χαλαρώνω”, λέμε. “Σκοτώνω χρόνο”. Μόνο που ο χρόνος δεν σκοτώνεται, διατίθεται και όταν σπαταλιέται συνεχώς σε κάτι που δεν επιστρέφει τίποτα, το κόστος δεν φαίνεται άμεσα. Φαίνεται αργότερα σαν μια διάχυτη κούραση, μια δυσκολία συγκέντρωσης, μια αίσθηση ότι η μέρα πέρασε χωρίς να συνέβη κάτι ουσιαστικό. Δεν είναι τυχαίο ότι η βαρεμάρα έχει σχεδόν εξαφανιστεί και μαζί της η δημιουργικότητα. Η βαρεμάρα ήταν το σημείο μηδέν. Εκεί που ο νους, μη έχοντας τι να καταναλώσει, άρχιζε να παράγει. Σήμερα η βαρεμάρα αντιμετωπίζεται σαν bug που πρέπει να διορθωθεί άμεσα με περιεχόμενο κι όμως χωρίς αυτήν κάτι θεμελιώδες χάνεται: η δυνατότητα να στραφείς προς τα μέσα, στον εαυτό σου.
Οι πλατφόρμες είναι εξαιρετικά καλές σε αυτό που κάνουν. Το ερώτημα είναι αν αυτό που κάνουν είναι συμβατό με το πως θέλουμε να ζούμε. Αν θέλουμε μια ζωή γεμάτη απασχόληση ή μια ζωή με εμπειρία, γιατί αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο. Το να είσαι απασχολημένος δε σημαίνει ότι είσαι ζωντανός. Μπορεί να σημαίνει ακριβώς το αντίθετο: ότι αποφεύγεις να νιώσεις, να σκεφτείς, να αναμετρηθείς και οι πλατφόρμες είναι πάντα εκεί για να σε βοηθήσουν σε αυτή την αποφυγή, γιατί αυτό είναι το business model που δουλεύει. Τώρα γνωρίζεις κι εσύ πρέπει να αποφασίσεις ...
