Μια γενιά που μεγάλωσε μέσα σε ειδοποιήσεις, μηνύματα και αδιάκοπη συνδεσιμότητα δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να πει μια απλή φράση δυνατά.
Η Gen Z γράφει, στέλνει φωνητικά, αντιδρά με emojis, βλέπει ατελείωτες ώρες βίντεο ανθρώπων που μιλούν, αλλά η ίδια αποφεύγει τη ζωντανή ομιλία. Το τηλέφωνο δεν χτυπά, οι κλήσεις μένουν αναπάντητες, οι πρόσωπο με πρόσωπο συζητήσεις φαντάζουν άβολες, κουραστικές ή απειλητικές. Πρόκειται για μια βαθύτερη ανθρώπινη μετατόπιση και οι συνέπειές της μπορεί να αποδειχθούν σοβαρές.
Η αποφυγή της ομιλίας παρουσιάζεται συχνά ως ζήτημα άνεσης. Γιατί να μιλήσεις, όταν μπορείς να γράψεις, γιατί να εκτεθείς στον τόνο της φωνής, στη σιωπή, στην παρεξήγηση, όταν το μήνυμα μπορεί να διορθωθεί, να ξανασταλεί, να αγνοηθεί; Το texting προσφέρει έλεγχο κι ακριβώς εκεί βρίσκεται το πρόβλημα. Η ζωή δεν είναι επεξεργάσιμη σε drafts, απαιτεί ευελιξία στη στιγμή και βάθος. Οι κοινωνικές επιπτώσεις είναι ήδη ορατές. Οι νεότεροι εργαζόμενοι δυσκολεύονται να διαχειριστούν απλές επαγγελματικές αλληλεπιδράσεις. Οι επιχειρήσεις ανησυχούν για την ικανότητα επικοινωνίας με πελάτες και ομάδες. Το dating φθίνει, οι φιλίες γίνονται πιο εύθραυστες, η μοναξιά αυξάνεται. Το ζήτημα αλυσιδωτά γίνεται γνωστικό και υπαρξιακό.
Η ομιλία είναι άσκηση του εγκεφάλου, δεν είναι παθητική διαδικασία όπως η ακρόαση. Για να μιλήσεις πρέπει να οργανώσεις σκέψεις, να πάρεις ρίσκο, να διαχειριστείς την αντίδραση του άλλου σε πραγματικό χρόνο. Αυτή η "επιθυμητή δυσκολία", όπως την αποκαλεί η επιστήμη, ενισχύει τη μνήμη, τη συγκέντρωση, τη μάθηση. Η ομιλία συνδέεται με καλύτερη ψυχική υγεία, με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και σε βάθος χρόνου με προστασία από τη γνωστική έκπτωση και την άνοια.
Η Gen Z ακούει διαρκώς. Podcasts, TikTok, YouTube, streams, αλλά το να ακούς δεν αντικαθιστά το να μιλάς. Είναι άλλο πράγμα να καταναλώνεις λόγο και άλλο να τον παράγεις. Η απουσία αυτής της παραγωγής στερεί από τον εγκέφαλο μια βασική λειτουργία. Και αυτό το κενό δεν φαίνεται άμεσα. Φαίνεται αργότερα, όταν η αυτοπεποίθηση λείπει, όταν η σκέψη δυσκολεύεται να αρθρωθεί, όταν η παρουσία σε έναν χώρο μοιάζει αφόρητη.
Πώς φτάσαμε εδώ; Η πανδημία έκοψε βίαια τη φυσική εξάσκηση της κοινωνικότητας σε μια κρίσιμη ηλικία. Η τηλεργασία μείωσε περαιτέρω τις ευκαιρίες ομιλίας. Η υπερπροστατευτική ανατροφή αφαίρεσε μικρές, καθημερινές προκλήσεις: το τηλεφώνημα, τη διαπραγμάτευση, την αμήχανη συζήτηση. Όταν όλα γίνονται για σένα δε μαθαίνεις να τα κάνεις μόνος σου και όταν δε μιλάς, δε γίνεσαι καλύτερος στο να μιλάς. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Η αποφυγή γεννά περισσότερη αποφυγή. Τα ακουστικά λειτουργούν σαν πανοπλία, το κινητό σαν φίλτρο. Ο κόσμος περνά χωρίς να χρειαστείς λέξεις, όμως αυτή η σιωπή δεν είναι ουδέτερη. Σε αποσυνδέει από τους άλλους και σταδιακά από τον ίδιο σου τον εαυτό.
Πρόκειται για μια γενιά που μεγάλωσε σε συνθήκες όπου η ομιλία δεν ήταν απαραίτητη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν είναι αναγκαία. Όπως οι ηλικιωμένοι που βλέπουν πολλή τηλεόραση αλλά μιλούν λίγο και εμφανίζουν γνωστική έκπτωση, έτσι και οι νέοι που καταναλώνουν λόγο χωρίς να συμμετέχουν σε αυτόν χάνουν κάτι θεμελιώδες. Η λύση δεν είναι να τους πετάξουμε στα βαθιά. Είναι να δημιουργήσουμε πλαίσια εξάσκησης. Μαθήματα λόγου, αυτοσχεδιασμού, θεάτρου. Εκπαίδευση στην ομιλία ως δεξιότητα, όχι ως ταλέντο. Προγράμματα που διδάσκουν βασικές δεξιότητες ζωής: πως μιλάς στο τηλέφωνο, πως διαφωνείς, πως παρουσιάζεις τον εαυτό σου. Χώροι χωρίς κινητά ως πρόσκληση για επαφή.
Η κουλτούρα χρειάζεται επίσης να αλλάξει. Η σιωπή δεν είναι πάντα ωριμότητα. Χρειαζόμαστε περισσότερους χώρους όπου η κουβέντα επιτρέπεται, ενθαρρύνεται, ασκείται, γιατί το να μιλάς δεν είναι απλώς κοινωνική δεξιότητα, αλλά τρόπος να σκέφτεσαι, να ανήκεις, να ζεις. Η Gen Z έχει φωνή ήρθε η ώρα να την προσθέσει ως ένα ακόμα όπλο στη φαρέτρα της.
