Αν κάτι αξίζει να κρατήσουμε από αυτή τη μελέτη, είναι η ανάγκη για πιο ψύχραιμη και τεκμηριωμένη αντίληψη της ψηφιακής πραγματικότητας. Το διαδίκτυο έχει προβλήματα, αλλά δεν είναι ο εχθρικός τόπος που συχνά φανταζόμαστε.
Για πολλούς ανθρώπους, η εμπειρία της καθημερινής περιήγησης στο διαδίκτυο μοιάζει με μια αδιάκοπη έκθεση σε επιθετικότητα, μίσος και παραπληροφόρηση. Σχόλια γεμάτα οργή, προσβολές και ακραίες απόψεις δημιουργούν την αίσθηση ότι η τοξικότητα είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση. Ωστόσο, πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα έρχεται να αμφισβητήσει αυτή τη βαθιά ριζωμένη πεποίθηση, υποστηρίζοντας ότι η εικόνα που έχουμε για το πόσο «δηλητηριώδες» είναι το διαδίκτυο απέχει σημαντικά από την πραγματικότητα.
Σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου Stanford, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό PNAS Nexus, οι Αμερικανοί υπερεκτιμούν δραματικά το ποσοστό των χρηστών που ευθύνονται για επιθετική, μισαλλόδοξη ή παραπλανητική συμπεριφορά στο διαδίκτυο. Οι ερευνητές ζήτησαν από περισσότερους από 1.000 συμμετέχοντες να εκτιμήσουν πόσο διαδεδομένη είναι η τοξική συμπεριφορά σε μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες και στη συνέχεια συνέκριναν αυτές τις εκτιμήσεις με πραγματικά δεδομένα χρήσης.
Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά. Οι περισσότεροι συμμετέχοντες πίστευαν ότι σχεδόν οι μισοί χρήστες του Reddit έχουν γράψει τουλάχιστον ένα υβριστικό ή επιθετικό σχόλιο. Στην πραγματικότητα, το ποσοστό αυτό ξεπερνά οριακά το 3%. Πρόκειται για μια απόκλιση τεράστιας κλίμακας, που δείχνει πόσο εύκολα η ανθρώπινη αντίληψη παραμορφώνεται όταν βασίζεται σε εντυπώσεις και όχι σε δεδομένα.
Αντίστοιχη εικόνα παρατηρήθηκε και στο ζήτημα της παραπληροφόρησης. Οι συμμετέχοντες εκτιμούσαν ότι σχεδόν οι μισοί χρήστες του Facebook έχουν μοιραστεί ψευδείς ειδήσεις. Τα πραγματικά στοιχεία, όμως, δείχνουν ότι το ποσοστό αυτό ανέρχεται περίπου στο 8,5%. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το εύρημα που αφορά τους λεγόμενους «υπερ-διακινητές» ψευδών ειδήσεων: λιγότερο από το 0,5% των χρηστών ευθύνεται για τη συστηματική και μαζική διάδοση παραπλανητικού περιεχομένου.
Το βασικό συμπέρασμα των ερευνητών δεν είναι ότι οι χρήστες αδυνατούν να αναγνωρίσουν την τοξικότητα. Αντιθέτως, οι περισσότεροι άνθρωποι καταλαβαίνουν πότε ένα σχόλιο είναι προσβλητικό, επιθετικό ή επικίνδυνα ψευδές. Το σφάλμα προκύπτει στο επόμενο βήμα: στην υπόθεση ότι αυτή η συμπεριφορά εκπροσωπεί ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, ενώ στην πραγματικότητα προέρχεται από μια μικρή, αλλά εξαιρετικά δραστήρια μειοψηφία.
Η μελέτη δείχνει ότι στο Reddit, ένα ποσοστό περίπου 3% των χρηστών παράγει σχεδόν το ένα τρίτο όλων των σχολίων που περιέχουν τοξικό περιεχόμενο. Με άλλα λόγια, λίγοι άνθρωποι μιλούν υπερβολικά δυνατά και συχνά, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι «όλοι» σκέφτονται και εκφράζονται με τον ίδιο τρόπο. Αυτή η ανισορροπία ενισχύεται από τον τρόπο λειτουργίας των αλγορίθμων.
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν σχεδιαστεί για να μεγιστοποιούν την αλληλεπίδραση. Περιεχόμενο που προκαλεί θυμό, αγανάκτηση ή σοκ τείνει να συγκεντρώνει περισσότερα σχόλια, κοινοποιήσεις και αντιδράσεις. Οι αλγόριθμοι, αδιαφορώντας για την ποιότητα ή την κοινωνική αξία του περιεχομένου, το προβάλλουν περισσότερο. Έτσι, η τοξικότητα δεν εξαφανίζεται στο περιθώριο, αλλά προβάλλεται στο προσκήνιο.
Σε αυτό προστίθεται και ένας βαθιά ανθρώπινος ψυχολογικός μηχανισμός: η αρνητική προκατάληψη. Οι άνθρωποι θυμούνται πιο έντονα τις αρνητικές εμπειρίες από τις θετικές. Ένα προσβλητικό σχόλιο μπορεί να επισκιάσει δεκάδες ουδέτερες ή ευγενικές αλληλεπιδράσεις. Παράλληλα, η ανωνυμία του διαδικτύου μειώνει την αίσθηση προσωπικής ευθύνης, καθιστώντας τις άσχημες συμπεριφορές πιο «ορατές» αλλά και πιο απρόσωπες.
Το τελικό αποτέλεσμα είναι μια συλλογική εντύπωση ότι το διαδίκτυο βρίσκεται σε μόνιμη ηθική κατάρρευση. Η έρευνα, όμως, υποδεικνύει ότι αυτή η εντύπωση δεν αντικατοπτρίζει την πραγματική κατανομή των συμπεριφορών. Η πλειονότητα των χρηστών είτε συμμετέχει ήσυχα είτε δεν συμμετέχει καθόλου σε τοξικές πρακτικές.
Αν κάτι αξίζει να κρατήσουμε από αυτή τη μελέτη, είναι η ανάγκη για πιο ψύχραιμη και τεκμηριωμένη αντίληψη της ψηφιακής πραγματικότητας. Το διαδίκτυο έχει προβλήματα, αλλά δεν είναι ο εχθρικός τόπος που συχνά φανταζόμαστε. Μερικές φορές, αυτοί που κάνουν τον περισσότερο θόρυβο είναι απλώς πολύ λιγότεροι απ’ όσο νομίζουμε.
